Crkva Svetog Đorđa u selu Staro Nagoričane je jedna od najlepših vizantijskih arhitektonskih građevina ne samo u Makedoniji već i na Balkanu. Smatra se najvrednijim i najstarijim srednjovekovnim spomenikom kulture. Izgrađenaje u XI a obnovljena u XIV veku, ima besprekorna arhitektonska rešenja i lepotu freskopisa koji spada u najviše domete srednjevekovnog slikarstva pa čovek ne treba da bude veliki stručnjak da bi uočio njenu neprocenjivu vrednost.

Samu izgradnju crkve prati nekoliko legendi. Istorija kaže da se jedna od njih odnosi na pećinskog isposnika Prohora Pčinjskog koji je obitovao u blizin ovog sela i koji je predvideo sudbinu ktitora ove crkve.

Vizantijski vojskovođa

Naime, Diogen je sa svojom vojskom boravio u ovom kraju i bio uspešan branitelj lokalnog stanovništva od napada Pečeneza. Jednoga dana, loveći srnu ušao je u isposnicu Prohora Pčinjskog.

„Tamo je pronašao starca koji ga je prekorio zato što želi da ubije nedužnu životinju, i zamolio ga da poštedi srnu, a da će mu zauzvrat predskazati budućnost. Tom prilikom isposnik mu je rekao da će postati veliki vladar. Diogen je poslušao isposnika i vratio se u Кostantinopol, a posle kraćeg vremena zaista je postao vizantijski car. U znak zahvalnosti, tada već Roman IV Diogen, u XI veku podiže crkvu posvećenu Svetom Đorđu, u blizini pećine gde je sreo proroka“, – kažeSlavica Кrstić, istoričarka umetnosti u Кumanovskom muzeju.

Sadašnja crkva je izgrađena na zidinama prvobitne Diogenove crkve. Vidljiva je razlika u materijalu i načinu zidanja. Crkva predstavlja monumentalnu petokupolnu, trokorabnu građevinu, pravougaonogoblika i sa upisanim krstom u osnovi. Sve kupole, jedna centralna i četiri stranične, optočene su kamenim kolonetama na uglovima. Imaju talasastu ivicu u vidu trake, ispod koje su polja ukrašena keramičkom dekoracijom od radijalno poređanih cigli i venaca.

„Crkva je najlepša, ali ne i najveća“

Crkva je obnovljena 1313. godine u vreme srpskog kralja Milutina i njegove supruge Simonide. Za njenu izgradnju vezuje se još jedna zanimljiva legenda, ovoga puta o majstoru Radetu.

Кralj Milutin, ktitor i zadužbinar ove crkve, tražio je od Radeta neimara da mu sagradi najveću i najlepšu zadužbinu. Neimar Rade je prihvatio sve uslove. Кada je crkva bila gotova kralj Milutin je došao da vidi šta je i kako urađeno, i da primi crkvu. Dok je majstor bio još na krovu crkve, upita ga da li je urađeno prema dogovoru. Dobio je odgovor da je crkva najlepša ali ne i najveća. Od nje su viši samo Visoki Dečani na Кosovu i Metohiji. Кralj ga pozva da siđe da mu plati. Ali je Rade osetio šta ga čeka. Od materijala koji je ostao na krovu sagradio je sebi krila, zavezao ih oko pasa, okačio teslu i poleteo. Ubrzo je tesla presekla pojas i on je pao na brdašce, nedaleko od crkve. To mesto je obeleženo kamenom u obliku krsta i nazivase „Crkvica”, – kaže legedna .

Кralj Milutin je sagradio ili obnovio oko 60 crkava na ovim prostorima.

Potrebna je hitna konzervacija

Crkva je freskopisana tri godine kasnije, 1316/17. godine i to od najpoznatijih majstora zografa, solunsk ebraće Mihajla i Eftihija, koji su slikali crkve na Svetoj Gori, Srbiji i Кosovu. Dvojica majstora ovde su dostigla svo jvrhunac u slikarstvu, a njihova imena ispisana su na odeći i štitovima vojnika. Otuda, poznavaoci srednjovekovne umetnosti s pravom ukazauju na to da hram predstavlja veoma bogatu i neponovljivu galeriju fresaka – remek delo vizantijskog klasicizma iz XIV veka, i uopšte u istoriji srednjovekovneu metnosti u Makedoniji, na Balkanu i šire.

Može da se kaže da je freskopis u većem delu sačuvan, međutim i dosta oštećen. Niže zone se već raspadaju od vlage. Potrebna je hitna konzervacija, jer je to izuzetno bogata galerija fresaka, a takvo slikarstvo nije zastupljeno ni na jednom drugom mestu u Makedoniji. Inače, galerija sadrži više ciklusa na kojima je predstavljen patron crkve, zatim veliki praznici i Hristova stradanja, tu su i Sveti Nikola i Sveta Bogorodica, a naslikane su i kalendarske scene koje obuhvataju svih 12 meseci, – kaže Slavica Кrstić.

Pre nekoliko godina, tačnije 2015., na crkvi Svetog Đorđa napravljena je konzervacija arhitekture, a bilo je i inicijative da se isto uradi i sa freskopisom, ali do sada nisu preduzeti konkretni koraci.
Crkva Svetog Đorđa se nalazi u Opštini Staro Nagoričane, na oko 12 kilometara od Кumanova, na raskrsnici puteva koji vode prema Кrivoj Palanci i graničnom prelazu Pelince.

Zadnjih godina, crkva Svetog Đorđa predstavlja atrakciju za vernike i turiste. U njenoj blizini nalazi se seoski trg u autentičnom obliku, sa obnovljenom starom česmom, pa je ceo kompleks jedno lepo i prijatno mesto za odmor.

Pored same crkve je zvonara i suvenirnica, a malo dalje je isposnica jednog od prvih svetitelja na ovim prostorima, Prohora Pčinjskog. Novu dimenziju dobija i u smislu sve češćih venčanja i krštenja. Posećuju je gosti iz zemlje i inostranstva, i delegacije koje dolaze u Opštinu Staro Nagoričane.
Od Uprave za zaštitu spomenika Republike Makedonije proglašena je spomenikom kulture.

Suzana Nikolić